هنرهای دستی و صنایع اصیل سنتی

هنرهای دستی و صنایع اصیل سنتی ، نمایشگر ویژگی خرده فرهنگ های بومی است که با تاریخ هنر و جلوه های فرهنگ ناب ایرانی پیوندی عمیق دارد و میراث فرهنگی / هنری که از گذشته به ما منتقل شده ، دارای ارزش معنوی بسیاری است و به همین دلیل ۲۰خرداد در تاریخ ایران برای ارج نهادن به این هنر بومی بعنوان روز صنایع دستی تعیین شده .
به گفته ی ابن حوقل(جغرافی دان) ، اوضاع تجارت داخلی و خارجی در گستره ایران بویژه در سرزمین تحت حاکمیت سلجوقیان عراق عجم از جمله همدان ، نهاوند و کرمانشاه بسیار خوب بود و پس از مرکزیت سلطان آباد بر این منطقه ، بالغ بر ۵۰ شرکت خارجی در این شهر مستقر و عموما به تجارت فرش دستبافت مشغول شدند و اگر فضای کسب و کار اراک بزرگ به همین منوال ادامه می یافت بی تردید امروز بعنوان شهر خلاق و صنعت خلاق شناخته می شد!
چرا که فارغ از دیرینگی چندین هزار ساله ی اراک بزرگ ، شهرفعلی اراک بعنوان نخستین نوین شهر کشور به درست ترین شیوه مهندسی در سال ۱۱۸۷ خورشیدی و با اهدافی نظامی/ اقتصادی و با تخریب ۹ دژ ، بازآفرینی شده و تقریبا تا پایان عمر پهلوی اول ، بسیار مورد توجه بوده چراکه همه ساز وکارهای یک شهر بالنده و خلاق را داشته ولی امروزه از واگراییِ دردآوری رنج می برد که لازم است ضمن آسیب شناسی،راههای انسجام و همگرایی اش، شناسائی شود .
لذا برای رسیدن به موقعیت پیشین ، بایستی شرایط لازم برای بازشناسی ظرفیتها، قابلیتها و توانمندی‌های کم نظیر و گاها بی نظیرِ اراک فراهم گردد که در این راه رسالتِ اهالی فکروفرهنگ،آموزش وپرورش، میراث فرهنگی، فرهنگ وارشاد و بویژه صداوسیمای محلی، بسیار اهمیت دارد.


ویژگی هنرهای دستی:
ویژگی اراک بعنوان مرکز استان اتفاقا یادگاری است از یک شهر خلاق و بنیاد شهرخلاق، صنعت خلاق و یا شهروندخلاق ،
اطلاعات ، دانش و آگاهی است و یگانه راه توسعه استان و جبران عقب افتادگی چند دهه اخیر بی تردید از مسیرِ اقتصاد شادمانی، اقتصاد فرهنگی ، اقتصادهنر و خلاصه اقتصاد مبتنی بر مدارِ فرهنگ است و بس!
به همین سبب برای تبیین درست شهرخلاق و صنعت خلاق و... ابتدا بایستی بستری مناسب با آسیب شناسی و بررسی وضع موجود و ریشه های فرهنگی این سرزمین با داشتن اصالتی که لازمه خلاقیت است و همچنان ناشناخته مانده، را فراهم آوریم که در همین ارتباط با معرفی مختصرِ ۳ هنر صنعت خلاقِ فرش ساروق (گیریا) ، سفال سلطان آباد و گیوه سنجان این مبحث را چنین ادامه می دهیم که هنرها و صنایع دستی مظهر و تبلور عینی فرهنگ هر کشور بوده و به دلایل و جهات گوناگون بویژه در کشورهای در حال توسعه از اهمیت و ارزش ویژه ای برخوردار است و امروزه صنایع دستی بعنوان «هنر/ صنعت»ِ اصیل ، ارزنده و بومی نه تنها از جنبه های فرهنگی بلکه از جهات اقتصادی و اجتماعی نیز دارای اعتبار خاص بوده و در کل به مجموعه ای از هنر/ صنعت هائی اطلاق می شود که هنر و سلیقه انسانِ خلاق در شکل دهی به مواد اولیه بومی نقش اصلی را داشته و همین عامل وجه تمایز اصلی اینگونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه ای است و در کل ویژگی هایی دارد که در اینجا به برخی اشاره می شود:
۱.حضور مؤثر و خلاق انسان در شکل دادن به محصولات و تنوع و پیاده کردن طرحهای مختلف .
۲. قابلیت انتقال رموز و فنون تولیدی به صورت سینه به سینه و روش استاد و شـاگـردی.
۳. قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف (شهر، روستا و حتی در جوامع عشایری).
۴. انجام بخشی از مراحل اساسی تولید ، توسط دست و ابزار و وسایل دستی .
۵. دارا بودن ارزش افزوده زیاد در مقایسه با سایر فرآورده های تولیدی.
۶. داشتن بار فرهنگی (استفاده از طرحهای اصیل، بومی و سنتی).
۷. عدم نیاز به سرمایه گذاری زیاد در مقایسه با صنایع دیگر.
۸. تامین بخش عمده مواد اولیه مصرفی از منابع داخلی.
۹. ناهمانندی و تشابه فرآورده های تولیدی با یکدیگر.
به هر روی اراک بزرگ( استان مرکزی) مهد هنرهایی است که نشانگر فرهنگ غنی سرزمینی است که تبلور عینی فرهنگ اصیل ، بومی، مردمی و معنوی کشورمان است که همواره معرف خصوصیات بارز و شاخص هنر و تمدن این مرز و بوم در داخل و خارج از کشور بوده و امروزه نیز در این استان هنرمندان و صنعتگرانی وجود دارند که همچون گذشتگان خود بی ادعا در پی تعالی هنر خویش اند که در اینجا به سه مورد ملموس از هنرهای بالنده دستی این استان بصورت ویژه پرداخته سپس سایر هنرهای دستی اراک بزرگ را باختصار مورد بررسی قرار می دهیم:
زیرنویس: منظور از اقتصاد شادمانی گردشگری و توریسم است .

هنرصنعت خلاق:
۱. فرش:
روزگاری نه چندان دور بیش از ۵۰ کمپانی خارجیِ فعال در تجارت فرش در اراک مستقر بوده از جمله شرکت سوئیسی- انگلیسی زیگلر و این نیست مگر اصالت فرش اراک که تاریخی به بلندای ۲۳۳۰ سال دارد(۹۳۰ پیش هجری) که فرش ساروق به شاپور دوم(ذوالاکتاف) اهدا شده و همچنان فرش ساروق آمریکایی شهرت جهانی دارد و روزگاری ، در همه خانه های روستایی اراک و بیشتر خانه های اراکِ فعلی نشانی از دارقالی بود و شعبه ای از کنسولگری انگلیس و شعبه ای از وزارت‌خارجه ایران در اراک(سلطان آباد) مستقر بود و این یعنی هنرصنعتِ خلاق فرش که در سایه بی مسئولیتی و بی‌توجهی تقریبا ازبین رفته!
بواسطه اصالت ، دیرینگی، درآمدزایی، تنوع، تمرکزوپویایی ، گستره اجرا و بسیاری ویژگی های دیگر، قابلیت احیا و بازآفرینی مجدد دارد.
بگفته دوست خوبم مهندس مصطفی فراهانی فعال حوزه فرش سلطان آباد ، بیشترین فعالیت های فرش بافی در اراک تا آن جا که از شواهد تاریخی بر می آید در اواخر زمان قاجار در این استان صورت داده و کمپانی زیگلر که در اواخر قرن گذشته کالاهای انگلیسی را در ایران معامله می کرد در تبدیل وجوه کالاهای فروخته شده خود به لیره طلا و ارسال آن از طریق روسیه به لندن همواره دچار اشکال بود لذا جهت رفع این اشکال درصدد می آید از محل درآمدهای حاصله از سلطان آباد(اراک فعلی) تعدادی قالی و قالیچه خریداری و به انگلیس بفرستد که با این ابتکار علاوه بر رفع مشکل انتقال پول ، موفق به تحصیل درآمد بسیار زیادی از یک منبع پربرکت دیگری چونان قالی شده و به هنرصنعت قالی بافی ایران نیز رونق دوچندان بخشید.
پس از رفع بحران ناشی از جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ ، سفارش هائی که اراک از مشتریان آمریکائی خود بخصوص برای قالی های ساروق دریافت کرد قالی بافی اراک توانست به رشد خود ادامه دهد و در زمان جنگ جهانی دوم بازهم برای مدتی قالی بافی در اراک متوقف ، ولی در پایان جنگ ، دوباره رونق پیشین خود را بازیافت و تغییرات حاصل از این جنگ و نیز بحران اقتصادی آمریکا موجب شد که ابتدا شرکت های خارجی، شعبات خود را در ایران برچیده و ناگزیر شوند سفارش های خود را از طریق بازرگانان ایرانی انجام دهند و دوم اینکه در این گیرودار تجار تبریزی هم جای خود را به سرمایه داران محلی(سلطان آباد) دادند .
جیریا و ساروق دو روستا در فاصله ی ۲۵کیلومتری شمال اراک است که زنان جیریا مهارت خاصی در بافت فرش و مردان ساروق هم در تجارت فرش متبحرند و سابقه ی چندصدساله ی بافت فرش در این منطقه ، باعث شهرت نام تجاری فرش ساروق شده و تجار اروپایی و آمریکایی با برند ساروق آشنایی کامل دارند و قالی‌های بافت اراک همچنان به کشورهای ایتالیا، روسیه و حوزه خلیج فارس صادر می‌شود.
۲.سفال سلطان آباد:
دیرینگی سفال سلطان آباد به دوره سلجوقیان عراق عجم (۵۷۳-۴۰۸ خ) و نیز دوران ایلخانی ( سده هفتم و هشتم ) مربوط است و اخیرا هم توسط زوج کارآفرین اراکی درکارگاه هنرصنعتِ سلطان آباد ، بازآفرینی شده و امروز محصولاتی با کیفیت بالا و با کاربریِ تزئینی و مصرفی با استفاده از گل رس ، رنگهای طبیعی ، طلا و نقره تولید می شود!
سفال شاخصی که نمونه های آن در موزه های چهار فصل اراک ، رضا عباسی ، هنرهای اسلامی و آبگینه تهران و در سطح جهانی هم موزه هنرِ متروپولیتن ، لوور ، ملی نیویورک ، هنرهای اسلامی کویت وقطر و نزد بسیاری از مجموعه داران خصوصی، نگهداری و جزء گنجینه های بسیار با ارزش این منطقه از کشور عزیز ایران است و می تواند هنرصنعت خلاق دیگری باشد در کهن سرزمین اراک بزرگ.
۳.گیوه سنجان:
ابداع نخستین گیوه را به گیو، پهلوان ایرانی ، پسر گودرز و داماد رستم نسبت داده‌اند که در بخش جشن مهرگان به داستان کوه شاه کیخسرو(شازند) بآن پرداخته ایم و اینکه شاه کیخسرو در اواخر عمر ، قسمتی از مملکت خود را به رستم و سرزمین عراق را هم به گیو بخشید و در سفر شاه کیخسرو به این منطقه ، رستم و گودرز به سبب درایتی که داشتند بهمراه مردم گریان، با کیخسرو وداع، ولی توس ، گیو ، فریبرز ، بیژن و گستهم حاضر به ترک کیخسرو نشدند تا شباهنگام که تیرگی همه جا را فراگرفت و کیخسرو به آب چشمه(بلاغ فعلی)خویشتن را پاکیزه و در غار این کوه به نیایش پرداخت و روز بعد به سبب بارش برف سنگین، سردارانِ خسته ومنتظر ، در زیر برف مدفون و به روایتی سنگ قبرشان در روستای گوره زار ، مورد توجه مورخین و بویژه گردشگران است و... لذا هنرصنعت گیوه بافی هم مانند فرش قابلیت تبدیل شدن به صنعت خلاق را دارد و در همین راستا ۱۰ اثر از هنرمندان صنایع دستی استان موفق به گرفتن مهر اصالت یونسکو شدند که این آثار شامل سه تار محمدرضا اشتری، ۲ اثر گیوه از عبدلله گله سنجانی، ۲ اثر از محمد شمس به نام سوتک، قیچک از امین کشاورز، کمانچه از وحید کشاورز، دهل از احسان طیبی، جلد کتاب تذهیب از میلاد رفیعی و گردنبند آویز از علی غفاری است . (خبرگزاری ایرنا ۲۱ خرداد ۱۳۹۹)

خرید محتوا و کمک به اراک شناسی

برای کمک به سایت اراک شناسی و خرید محتوا می توانید از این قسمت درخواست فرماییدبرای کمک به سایت اراک شناسی و خرید محتوا می توانید از این قسمت درخواست فرمایید

فهرست صنایع دستی از حدود ۳۰۰ رشته صنایع دستی فعال در کشور، ۱۱۰ رشته در استان مرکزی دایر است و یک سوم رشته های صنایع دستی کشور از جمله دست بافتها ، گلیم کف ساده، گل برجسته و لباف بافی ، کیسه و کرباس بافی، قدک بافی، کار بافی جاجیم بافی، آثار چوبی خراطی، ساز سازی، گره چینی و منبّت مس چکشی، قلم زنی و رودوزی سنتی مروارید دوزی، بخارا دوزی و سکه دوزی در استان رونق دارد و ۱۷هزار هنرمند صنایع دستی در رشته هائی مانند طراحی و نقشه کشی فرش -رفوگری - رنگرزی سنتی- گلیم‌بافی - جاجیم بافی- رودوزیهای سنتی - سوزن دوزی و رشته های وابسته به آن - بامبو بافی- هنرهای چوبی ( منبت و کنده کاری روی چوب، معرق و محرق، پیکر تراشی، نازک کاری چوب، مشبک، ساخت سازهای سنتی و خراطی)- صنایع فلزی ( قلمزنی روی مس، مسگری ، سفیدگری ، چلنگری، علامت سازی )- آرایه های معماری (آینه کاری،گچبری سنتی) - البسه محلی - سرامیک - مجسمه سازی-صنایع دستی تکمیلی و تلفیقی- تراش سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی- تذهیب و نگارگری- عروسک های محلی – خوشنویسی – سفالگری - کتابت - کتیبه نویسی - گره‌چینی چوب - گل و مرغ - مشبک فلز - ملیله طلا و نقره- نقاشی ایرانی و ... فعالند که حدود ۹۰۰۰ نفر از آنان دارای مجوز هستند.
استان مرکزی همچنین در زمینه ساخت و راه اندازی بازارچه‌های دایمی صنایع دستی در کشور پیشرو است و بازارچه ها‌ی صنایع دستی شازند، خمین و شهر قورچی باشی راه اندازی و سه بازارچه دیگر در برنامه‌های آتی معاونت صنایع دستی استان قرار دارد. (مدیرکل یراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان مرکزی، ایزدی، ۱۳۹۹) در راستای رعایت ویژگی جامعیت و مانعیت ، برآنیم تا کتاب صنایع دستی اراک بزرگ را هم بزودی به زیور طبع آراسته و تقدیم شهروندان و بویژه اهالی فکروفرهنگ و مدنیت کنیم.

۱. صنایع دستی(هنرهای صناعی):
آ.دستبافتهای سنتی
آ-۱.داری:
آ-۱-۱.قالی    آ-۱-۲.گلیم   آ-۱-۳.گبه   آ-۱-۴.زیلو   آ-۱-۵.لبافی 
آ-۲.دستگاهی
  آ-۲-۱.ترمه بافی   آ-۲-۲.زریبافی   آ-۲-۳.مخمل بافی   آ-۲-۴.دارایی بافی   آ-۲-۵.جاجیم بافی   آ-۲-۶.شال بافی   
آ-۲-۷.کرباس بافی  آ-۲-۸.عبابافی   آ-۲-۹.برگ بافی    آ-۲-۱۰.نمدبافی    آ-۲-۱۱.احرامی بافی   آ-۲-۱۲.حوله بافی
ب.آثارفلزی
ب-۱.ساخت آثار فلزی   ب-۲.تزئین آثار فلزی
 پ.مینافلز 
پ-۱.مینا سازی   پ-۲.تزئین مینا
ت.آثار سفالی
ت-۱.سفال بدون لعاب   ت-۲.سفال لعابدار
ث.آثار چوبی
ث-۱.ساخت آثار چوبی   ث-۲.تزئین آثار چوبی 
ج.آبگینه
ج-۱.ساخت شیشه   ج-۲.تزئین شیشه
چ.آثار سنگی
چ-۱.ساخت آثارسنگی   چ-۲.تزئین آثارسنگی
ح.چاپ های سنتی
ح-۱.چاپ روی پارچه
خ.جلدسازی(صحافی)
خ-۱.صحافی   خ-۲.جلدسازی
د.آثار کاغذی
د-۱.آثار کاغذی
ذ.رودوزیهای سنتی
ذ-۱.دوخت روی پارچه   ذ-۲.تصرف روی پارچه   ذ-۳.الحاق روی پارچه
ر.رنگرزی سنتی
ر-۱.رنگرزی سنتی
۲. کتابت و نگارگری
آ.کتابت:
آ-۱.کتیبه نویسی   آ-۲.کتابت
ب.نگارگری:
ب-۱.تذهیب  ب-۲.تشعیر   ب-۳.خیالی سازی  ب-۴.طراحی سنتی  ب-۵.نقشه کشی(گردان-شکسته)  ب-۶.گره کشی
۳. هنر معماری:
آ.کاشیکاری    ب.گچ بری    پ.آئینه کاری   ت.مقرنس    ث.رسم بندی   ج.آهک بری

MD-۴۱۱

همه فرآیندهائی که در تولید ، توزیع و یا مصرف یک فرآورده خاص به اجرا در می آیند «صنعت» نامیده می‌شود ، سرزمین خورشید را می توان به ۴ دوره ی باستان، قاجاریه ، پهلوی و دوره فعلی تقسیم کرد...

برای درک بهتر موقعیت استراتژیک این سرزمین ، شرکتهای تولیدی پایتخت صنعتی ایران را حتی الامکان بترتیب اهمیت و البته باختصار مورد بررسی قرار می دهیم با این توضیح که اراک بزرگ (استان مرکزی) دارای ۳۷ شهرک...

هنرهای دستی و صنایع اصیل سنتی ، نمایشگر ویژگی خرده فرهنگ های بومی است که با تاریخ هنر و جلوه های فرهنگ ناب ایرانی پیوندی عمیق دارد و میراث فرهنگی/هنری که از گذشته به ما منتقل شده...

ژ 1-125

ارگ حکومتی اراک (برج شیشه) : یکی از بناهای تاریخی شهر اراک است که در سال ۱۱۹۴ خ ساخته شد. ارگ حکومتی در اصل مرکز حکومتی شهر نهادهای حکومتی و محل سکونت حاکم و دیوانیان شهر بود...

ژ 1-124

اراک بزرگ تقریباً در مرکز ایران قرار دارد و بعنوان کریدور شمال جنوب کشور پهناور ایران ، ظرفیت بسیار بکری برای گردشگری محسوب می گردد که در سایه صنعت به فراموشی سپرده شده بویژه آنکه...

اراک بزرگ از جمله مناطق نخبه پرور کشور است بگونه ای که سرزمین آفتاب خاستگاه درصد بزرگی از مشاهیر و مفاخرکشور بوده و این امر نشانگر اهمیت فوق العاده اش در فرهیخته پروری است...

ژ 1-122

همان گونه که در پیشگفتار اشاره شده، هدف از گردآوری این کتاب، نگاه دوباره و نسبتا جامعی است به تاریخ و تمدنِ سرزمین خورشید و فرزندان شایسته اش اراک، آشتیان ، تفرش، خمین، خنداب ، دلیجان...

انسان و جمعیت بعنوان نخستین مولفه فرهنگ و عامل توسعه شناخته می شود و شناخت این شاخص ، از هر حیث اعم از تنوع ، تعداد و ترکیب این مولفه ، از الزاماتِ تبیین مقوله فرهنگ است و برای بررسی این شاخص باید گفته شود که...

اراک بزرگ(استان مرکزی) متشکل از شهرستانهای اراک، آشتیان ، تفرش، خمین ،خنداب ،دلیجان،زرندیه ،ساوه ،شازند، فراهان، کمیجان و محلات از موقعیت بسیار ویژه ای در بین استانهای کشور برخوردار است...

اراکِ بزرگ (استان مرکزی) با مساحت۲۹۱۲۱ کیلومتر مربع ، حدود ۸۲/۱ درصد از مساحت کل کشور را به خود اختصاص و تقریباَ در مرکز ایران واقع شده و دارای۱۲شهرستان اراک ، آشتیان، خمین ،خنداب ، دلیجان...

و اما مهمترین تغییر سیاسی کشور پس از ۱۳۵۷ سال به رهبری مردی برخاسته از همین سرزمین(خمین) روی داد و نخستین نشانه های این تغییر از سالهای ۵۵-۵۶ و با درس شریعتی شناسی...

نخستین مجلس در ایران مربوط به دوره اشکانیان است که با نام مهستان و با اعضایی از میان بزرگان و اشراف ایرانی به دو دسته بزرگان و شاهی تقسیم می‌شد و از دلایل دوام ۴۷۰ ساله حکومت اشکانیان...

شهر سلطان آباد یکی از موفق ترین نمونه‌های شهرسازی در دوران قاجار بود که عوامل گوناگونی مانند موقعیت جغرافیایی ، زمین حاصلخیز، آب فراوان، قرار گرفتن در مسیر جاده شمال جنوب کشور ، سابقه تولیدات صنعتی...

۱.آقامحمد فراهانی، وزیر شاه تهماسب اول (صفوی) دوره نخست وزیری۹۱۰ خ ۲. میرزا محمدحسین وفای فراهانی: (درگذشته۱۱۷۶ خ) شاعر و سیاستمدار و وزیر چهار تن از پادشاهان زندیه...

نظرات و پیشنهادات خود را با ما در میان بگذارید.