دیباچه

اراک بزرگ تقریباً در مرکز ایران قرار دارد و بعنوان کریدور شمال جنوب کشور پهناور ایران ، ظرفیت بسیار بکری برای گردشگری محسوب می گردد که در سایه صنعت به فراموشی سپرده شده بویژه آنکه بیش از دو هزار اثر تاریخی طبیعی، ملی و مذهبی در این استان وجود دارد که حدود ۹۰۰ اثر به ثبت ملی و تنها یک اثر به ثبت جهانی رسیده و شرایط لازم برای جمع آوری پل خیبر که مانع ثبت جهانی بازار تاریخی اراک است نیز فراهم شده و دو پل عابر پیاده مقابل این بازار جمع آوری شده و حدفاصل ورودی بازار تا میدان اصلی باغ ملی درحال تبدیل شدن به پیاده راه است ، همچنین درصد بزرگی از مفاخر کشور از این خطه برخاسته که می طلبد با برنامه ریزی های کلان و منطقی ، ضمن حرکت موازی در کنار صنعت (نه سایه) ، مزیت بکر گردشگری استان را هم احیا کنیم و در زیبائی اراک بزرگ همین بس که در میان اوضاع بسیار خوب جغرافیایی و طبیعی ایران که در شعر خجسته‌ بر و بوم‌ ایران‌ میرزا عبدالحسین( میرزاآقاخان کرمانی۱۲۳۲-۱۲۷۵ خ) از پیشگامان اندیشه ی آزادی ‌خواهی درجنبش مشروطه ایران ، سرزمین اراک بزرگ را عروس جهان نامیده که در اینجا تقدیم می گردد:
عروس‌ جهان‌ است‌ ملک‌ اراک‌   که‌ سرتاسرش‌ مشک بیز است‌ خاک‌
درخت‌ گـل‌ و سبـزه‌ آب‌ روان‌  طـرب‌ آرد از بهـر پیـر و جــوان‌
در این فصل و با این شعر زیبا بطور خلاصه به هریک از آثار تاریخی سرزمین خورشید می پردازیم :


آثار ثبت جهانی:

تنها اثری که از استان مرکزی به ثبت جهانی رسیده ، قنات ابراهیم آباد در نزدیکی شهر اراک و روستایی بنام ابراهیم آباد است که قدمتی بیش از هزار سال دارد و نخستین چاه یا چاه اصلی این قناتِ (مادر چاه) مخروطی شکل شامل یک رشته اصلی و دو رشته فرعی است که شاخه اصلی دارای ۳۱۱ چاه (میله) و رشته‌های فرعی دارای ۱۵ و ۲۲ حلقه چاه می‌باشد که بطول ۱۱ کیلومتر از کوه‌های هفتادقله سرچشمه گرفته و تا روستای ابراهیم آباد ادامه می‌یابد .
این سازه آبی ارزشمند تاریخی در سال ۱۳۹۳ خورشیدی با شماره ۳۱۱۵۰ در فهرست آثار ملی و در سال ۱۳۹۵ بعنوان نخستین اثر تاریخی فرهنگی استان مرکزی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.


آثار ثبت ملی:

میراث فرهنگی ، بخش مهمی از هویتِ سرزمینیِ ماست که در آن معماری ، بناها و آثار ارزشمند ملموس و غیرملموس اعم از آئین های ملی و مذهبی ، دانش‌های بومی ، مهارت‌ها ، آداب و رسوم ، باورها و زبان در قالب حافظه ی تاریخی مورد مراقبت و احترام قرار گرفته و یکی از مهمترین دلایل سفر گردشگران به مناطق مختلف جهان، مشاهده و دیدار از این گونه آثار است و این دارائی ارزشمند فرهنگی ، ریشه در دانایی و اندیشه تاریخی دوره ی اطلاعات و ارتباطات دارد و برای پاس داشت و نگاهبانی اش ، بایستی مورد شناخت و شناسائی واقع شده تا این آگاهی و شناخت ، موجبات حظ و بهره شهروندان و گردشگران را فراهم آورد.
سرزمین ما همچنین ، از تاریخ و تمدن ژرف و دیرینی برخوردار است و با اینکه که خاستگاه درصد زیادی از مفاخر کشور بوده - که از آن جمله اند ۱۴ نخست وزیر و بیش از ۸۰ وزیر و همچنین اختصاص کرسی ریاست نخستین مجلس شورای ملی ۲ به خود و بسیاری افتخارات دیگر که ذکر آن در نشستهای فرهنگی و دوره های آموزشی اراک شناسی موجبات حیرت ، غرور و شعف و بالندگیِ حظ برانگیزی می شود - آن چنان که باید نتوانسته از این ظرفیتها بهره برداری نماید و بر ماست تا با ثبت و شناساندن این افتخارات بعنوان حافظه ارزشمند تاریخی رسالت آگاهی بخشی هم بانجام رسد.
مردم حق دارند از اینکه اراک چهارمین حرم اهل بیت(ع) بواسطه میزبانی برادرِ بزرگ امام رضا(ع) در مشهد میقان است آگاهی داشته باشند و باید بدانند بیش از ۹۰۰ اثر فرهنگی تاریخی این استان به ثبت ملی رسیده و یا همین شهر فعلی اراک به شعاع ۵۰ کیلومتر، بیش از ۵۰ نقطه گردشگری دارد و ۱۸ % آثار ثبت شده تاریخی را بخود اختصاص داده ۲ و اماکن تاریخی دیگری قابلیت ثبت دارند که برخی املاک شخصی در مجموعه بافت تاریخی ، عمدا و توسط مالکین تخریب و برخی آثار تاریخی دیگر مورد دستبرد واقع می شود که در جای خود قابل بررسی است و سنگ نگاره های۴۰ هزار ساله تیمره و کوههای جنوب غربی اراک آن چنان که باید مورد توجه نیست! و اکثرا مورد بی مهری و در شرف نابودی است !! بویژه اینکه روند ثبت ملی آثار تاریخی از سال ۱۳۹۰ روبه کاهش بوده و در سالهای ۹۶ و ۹۷ جمعا ۱۰ مورد ثبت ملی داشتیم حال آنکه ۶۲% آثار ثبتی اراک بزرگ یعنی ۵۳۲ اثر در فاصله زمانی ۸۹-۱۳۸۵ اتفاق افتاده و بمدت ۵۰ سال هیچ اثرثبتی در این سرزمین رخ نداده ۳ و این در حالی است که اماکن تاریخی بسیاری قابلیت ثبت دارند .
زیرنویس : ۲.سایت مجلس شورای اسلامی  ۲.آمار میراث فرهنگی استان  ۳.همان منبع
امروزه حدود ۱۰ درصد از گردش مالی دنیا مربوط است به صنعت گردشگری و سهم ایران در این میان تنها یک درصد و سهم استان ما ۴ تقریبا هیچ!
و از دیگر سو اما از انرژی(نفت و گاز و..) که بگذریم مهمترین عامل گردش اقتصادی ایران عبارت است از
زیرنویس :۴.همان منبع
خدمات با حدود ۱۲ میلیون نفر (۴۹% ) ، کشاورزی با حدود ۵ میلیون نفر( ۱۹% ) و نیز صنعت با پوشش حدود ۸ میلیون نفر (۳۱%) که با این وضعیت و علی رغم اینکه اراک را پایتخت صنعتی کشور می نامیم و البته موجب افزایش سطح نسبی زندگی مردم هم شده ولی بهره ی چندانی از این بخش، شامل حال فرهنگ و کاهش آسیبهای اجتماعی نگردیده و برماست تا با تکیه بر هویت فرهنگی خویش و داشتن شهرهائی تاریخی مانند شازند،خمین، دلیجان ، محلات، خنداب،کمیجان، فراهان ، آشتیان، تفرش ، ساوه ، زرندیه و نماینده این حوزه تاریخی/ فرهنگی یعنی کلان شهر اراک که میراث دار اراک بزرگ است ، بهره برداری مناسبی از موقعیت استراتژیکی که در آن قرار داریم بعنوان حلقه اتصال استان های کشور در جذب گردشگر ، این اقتصاد پاک و شاد داشته باشیم ، بویژه آنکه هریک از این شهرها دارای یک پتانسیل و ظرفیت گردشگری منحصر بفردی است و در مقایسه با همدان که تنها بواسطه پتانسیل های مرکز استان موفق به جذب گردشگر شده ، استان ما بدلیل نداشتن استراتژی و عزم جدی نه برای گردشگران ، بلکه برای شهروندان خویش هم غریب و ناشناخته مانده و بزرگترین دلیل آن هم نا آگاهی شهروندان از پیشینه تاریخی و ظرفیتهای فرهنگی اجتماعی خویش است ، حال آنکه با افزایش آگاهی ، سطح میهن دوستی شهروندان تقویت شده و مردم حق دارند بدانند :
- علامه سیدعبدالهادی دلیجانی بوده.
- ادیب الممالک فراهانی همشهری خندابی هاست.
- محمد حسن حاسب کرجی و برخی دیگر از بزرگان شازندی بوده اند.
- محلات علاوه به گل و گیاه ، زادگاه صدرالاشراف و حاجی سیاح محلاتی بوده .
- علاوه بر امام خمینی، شیخ علی نقی کمره ای و صدها شخصیت دیگر هم خمینی بوده اند.
- زادگاه خواجه سعد الدین و سلمان و فرخنده و چمران و دهها شخصیت تاثیر گزار ساوجی و یا حکیم ابوعلی مسکویه اهل زرندیه هم می تواند هدف گردشگری علم و ادب و سیاست و فرزانگی باشد.
- بجز اهالی کمیجان سایر شهرهای استان و کشور هم باید بدانند که فخرالدین عراقی کمیجانی است .
- آشتیان نباید غریب بماند وقتی خاستگاه خاندان بزرگ و دانشمند پرور قریب تا میرزا هدایت‌الله آشتیانی تا دکتر محمد مصدق ، احمد قوام ، احمد متین دفتری ، اسماعیل مرآت و دهها شخصیت برجسته دیگر محسوب می شود.
- در مورد فراهان که چه بگویم یک ایران است و یک فراهان از میرزا عبدالله موسیقی دان تا قائم‌مقام فراهانی صدر اعظم تا ابوالقاسم بهرامی پدر علم میکرب‌شناسی تا عیسی بهنام بنیانگذار رشته باستان‌شناسی تا فتحعلی خوشنویس تا دهها شخصیت برجسته دیگر !
- تفرش اما با داشتن نظامی گنجوی ، شیخ طبرسی، سید محمود حسابی ،ابوالقاسم وعباس سحاب و دهها ادیب و دانشمند و سیاستمدار دیگر می تواند تبدیل گردد به مکان و محفلی برای گردشگران دانش دوست و میهن دوست داخلی و خارجی گردد. مراکز دیدنی و آثار باستانیِ اراکِ بزرگ (اراک، آشتیان ، تفرش، خمین ،خنداب ،دلیجان،زرندیه ،ساوه ،شازند، فراهان، کمیجان و محلات) ظرفیت پر افتخار و بالنده ی دیگری است که در فصل پایانی کتاب باختصار بیان شده .
ناگفته پیداست اگر اکثریت شهروندانِ حوزه تاریخی/فرهنگی اراک(استان مرکزی) آگاهی لازم نسبت به تاریخ و تمدن بالنده ی خویش می داشتند ، نه نماینده ای هوس انتزاع از ایران کوچک(ایراک) را داشت و نه شهروندی از اینکه اراکی نامیده شود ناخرسند بود و نه حتی اندک نارضایتی های اقتصادی ، منجر به ترکتازی رسانه های غربی ، یارای تاثیر در جوانِ میهن دوستِ اصیل و غنی از فرهنگ ایرانی را داشت و نه مدعیان فرهنگ و مدنیت و شبه روشنفکران هویت گریز ، با انبانی از کتب ناخوانده!
از شنیدن و خواندن افتخارات اراک بزرگ اعم از دیرینگی سکونت ۴۰ هزار ساله و یا برخاستن ۱۴ نخست وزیر و بیش از ۸۰ وزیر و مفاخر بسیار از این دیار ، اتهام غلو و بزرگنمائی به پژوهشگران میهن دوست روا می داشتند!
بافت تاریخی شهرهای مختلف یکی از میراث فرهنگیِ ملموس تلقی می شود که مورد حمایت و حفاظت وزارت راه و شهرسازی واقع شده و اراک نیز یکی از همین شهرهای مشمول " طرح حمایت و حفاظت از بافت تاریخی" است که بنظر می‌رسد تلنگری برای حفاظت از محدوده‌های تاریخی و فرهنگی کشور باشد .
شناسایی بافت‌های تاریخی کشور از جمله کارهایی بود که در سال‌های ۸۵ تا ۸۸ توسط سازمان میراث فرهنگی کشور انجام و کارشناسان با استناد به نقشه‌های هوایی سال ۱۳۳۵ اقدام به شناسایی بافت‌های تاریخی نمودند.(سایت هنر آنلاین - سوم آبان ۱۳۹۴ - مدیر مسئول مهدی افضل- Honaronline.ir).
همان گونه که در فصل تاریخ بتفصیل آمده ، دیرینگی سکونت در این سرزمین بیش از ۴۰ هزار سال است و وجود آثار تاریخی فراوان در جای جای سرزمین خورشید از روستای تخریب شده دسکره و تپه بان قلعه سی و بقعه پیرمراد آباد و کوه شاه کیخسرو در اراک تا آتشکده وره در آشتیان ، خورهه محلات ، فردقان در کمیجان و آتشکوه در نیمور و... به دلیل قرارگیری اراک در مرکز کشور و مجاورت با حکومت‌های بزرگ پیش از اسلام و موقعیت استراتژیکی فعلی که دارد از اهمیت خاصی برخودار و به همین دلیل شهرهایی که در منطقه وجود دارند از لحاظ تاریخی دارای اهمیت بسیارند که از جمله این شهرها می‌توان به کمیجان ، نراق ، آوه ، آستانه ، نیم‌ورو ، ساروق ، وفس ، چهرقان ، کرهرود، مشکویه و... اشاره کرد.
همچنین بافت تاریخی خود شهر اراک نیز بعنوان نخستین شهر جدید ایران با کوچه‌هایی موازی با ۱۰۵۶ خانه ساخته شده برمبنای معماری مکتب اصفهان و مدرسه سپهداری بعنوان مادر حوزه علمیه قم که در زمان سفر ناصرالدین شاه و تالیف سفرنامه اش به مدرسه «حاجی آقا محسن» شناخته می شده(سفرنامه عراق عجم- ناصرالدین شاه-ص ۲۰۵) همه و همه ویژگی منحصر به فردی به سرزمین آفتاب بخشیده که متاسفانه نه آنچنان که باید، بلکه اصلا مورد توجه نبوده و حتی مردم ساکن در این خطه از کهن دیار آریائی هم از این موقعیت تاریخی اطلاع چندانی نداشته و ندارند!! چه رسد به گردشگران دیگر!!

توضیحات برای عکس ثبت نشده

بهمین دلیل در این بخش باختصار و در حد یادآوری گریزی می زنیم به موضوع آثار باستانی و تاریخی استان مرکزی با این توضیح که در کمال ناباوری و عدم اطلاع رسانی کافی اراک با ۱۸ درصد آثار تاریخی استان در رده نخستِ شهرستانهای استان قرار دارد و شازند و ساوه و خمین با ۱۵ ، ۱۳ و ۱۱ درصد در رده های بعدی آثار ثبت شده ملی هستند ، اقدامی که برای ارج نهادن و جلوگیری از تخریب آثار فرهنگی ملموس(مادی) و عدم فراموشی آثار فرهنگی ناملموس(معنوی) اتخاذ و در سال ۱۳۹۸ خورشیدی هم سازمان میراث فرهنگی به یک وزارتخانه ارتقاء یافته که در اینجا ابتدا به ذکر نام آثار معنوی ثبت ملی شده می پردازیم و سپس به آثار مادی با این توضیح که صنایع موجود استان از شرایط مناسبی برخوردار نیستند و همانگونه که در اهداف بنیاد اراک شناسی آمده در اینجا هم تاکنید میکنیم «اراک مقصد نوین گردشگری» و یقینا بهترین زمان ممکن برای بهره برداری از فرصتهای استفاده نشده در حوزه گردشگری بعنوان اقتصادشادمانی است و در این راه سخت همراهی و همدلی مردم و مردم لازم و کافی است!
محمدعلی فروغی مترجم ، ادیب ، فیلسوف ، تاریخ‌دان روزنامه‌نگار و سیاستمدار خدمات ارزنده ای به فرهنگ این سرزمین نموده و نقش مهمی در تاسیس دانشگاه تهران داشته و نیز پایه گذار و نخستین رئیسِ فرهنگستان ایران و همچنین موسس انجمن آثار ملی است که ، پاسداری و نگهداری از آثار تاریخی ایران را بر عهده داشته و با تصویب قانون حفظ آثار عتیقه ، همه آثار هنرى، ابنیه و اماکنى که تا پایان دوره زندیه پدید آمده بود را در زمره آثار ملى ایران به شمار ‌آورد و برهمین اساس آثار ارزشمندی از سرزمین خورشید هم با ثبت ملی از گزند زمانه غدار در امان مانده که در اینجا باختصار بیان میگردد:

خرید محتوا و کمک به اراک شناسی

برای کمک به سایت اراک شناسی و خرید محتوا می توانید از این قسمت درخواست فرماییدبرای کمک به سایت اراک شناسی و خرید محتوا می توانید از این قسمت درخواست فرمایید

ثبت آثار تاریخی بتفکیک سال:

نخستین آثار ثبتی سرزمین خورشید مربوط است به سال ۱۳۱۰ که در این سال مسجد جامع ، مناره مسجد جمعه ، مناره مسجد سرخ در ساوه و خرابه های یک معبد در محلات به ثبت ملی رسید و از آن سال تا پایان سال ۱۳۹۷ در مجموع تعداد ۸۶۲ اثر ملی به ثبت رسیده که می توان گفت بطور متوسط سالی ۱۰ اثر ثبت شده و این در حالی است که تعداد ۵۲۹ اثر در دوره زمانی ۸۹-۱۳۸۵ ثبت شده که شامل ۶۱ % آثار ثبتی استان مرکزی است.
سالهای ۱۳-۱۳۱۱ و ۳۳-۱۳۱۹و ۴۰-۱۳۳۵ و ۴۳-۱۳۴۲ و ۵۳-۱۳۴۷ و ۶۱-۱۳۵۸ و ۱۳۶۳ و ۷۶-۱۳۶۵ و ۱۳۸۳ و سال ۱۳۹۲ نیز هیچ اثر تاریخی به ثبت نرسیده و گویای این واقعیت تلخ است که ۵۰ سال یعنی نیم قرن! گویی این سرزمین سازمانی بنام میراث فرهنگی نداشته !

توضیحات برای عکس ثبت نشده
توضیحات برای عکس ثبت نشده

تنوع آثار ثبتی :

آثار تاریخی اراک بزرگ در ۲۴ کلاسه ، طبقه بندی شده و ۶۲% این آثار یعنی ۵۳۲ مورد در طبقه "محوطه تاریخی (تپه)" ،۱۰% در کلاسه آرامگاه و مابقی در طبقه بنای تاریخی ، مسجد ،گرمابه ، سنگ نگاره و ... قرار دارد حال آنکه باستناد کاوش های دکتر محمد ناصریفرد بالغ بر۲۱ هزار سنگ نگاره در این سرزمین یعنی خمین( تیمره)- اراک (سنجان ، ابراهیم آباد ، ساروق)- فراهان( احمد آباد خنداب- پارسیگان، سوسن آباد) – شازند (سربند )- محلات (پشتگُدار) ، تفرش (زاغر)- دلیجان (راونج و نیزه) و کمیجان (یساول ) وجود دارد که هریک بمثابه چاه نفتی است که باید قدر دانسته شود که شوربختانه چنین نگاهی حاکم نیست.
از دیگر سو اما تقریبا اکثر این آثار فرهنگی ثبت شده در وضعیت بحرانی قرار دارند که یا تخریب شده و یا در شرف تخریب هستند ضمن آنکه در ابتدائی ترین الزامات اعم از تابلو ، شناسنامه اثر و سایر روشهای استاندارد گردشگری دچار وضعیت اسفناکی هستند .

آثار ثبتی بتفکیک شهرستان:

برخلاف تبلیغات نادرستی که در مورد شهرستان اراک صورت گرفته ، آمار آثار تاریخی اما گویای این واقعیت شیرین است که اراک با داشتن ۱۵۵ اثر و با ۱۸% آثار تاریخی در رده نخست قرار دارد و پس از آن شازند با ۱۳۳ اثر و ۱۵% آثار استان در رده دوم و ساوه و خمین با ۱۱۲ و ۹۲ اثر و با ۱۳% و ۱۱% آثار تاریخی اراک بزرگ در رده های سوم و چهارم قرار دارند و این درحالی است که آثار دیگری شایسته ثبت ملی است که هنوز مورد توجه واقع نشده و در کنار آثار ثبت شده در حال ویرانی و نابودی است .

همه فرآیندهائی که در تولید ، توزیع و یا مصرف یک فرآورده خاص به اجرا در می آیند «صنعت» نامیده می‌شود ، سرزمین خورشید را می توان به ۴ دوره ی باستان، قاجاریه ، پهلوی و دوره فعلی تقسیم کرد...

برای درک بهتر موقعیت استراتژیک این سرزمین ، شرکتهای تولیدی پایتخت صنعتی ایران را حتی الامکان بترتیب اهمیت و البته باختصار مورد بررسی قرار می دهیم با این توضیح که اراک بزرگ (استان مرکزی) دارای ۳۷ شهرک...

هنرهای دستی و صنایع اصیل سنتی ، نمایشگر ویژگی خرده فرهنگ های بومی است که با تاریخ هنر و جلوه های فرهنگ ناب ایرانی پیوندی عمیق دارد و میراث فرهنگی/هنری که از گذشته به ما منتقل شده...

ژ 1-125

ارگ حکومتی اراک (برج شیشه) : یکی از بناهای تاریخی شهر اراک است که در سال ۱۱۹۴ خ ساخته شد. ارگ حکومتی در اصل مرکز حکومتی شهر نهادهای حکومتی و محل سکونت حاکم و دیوانیان شهر بود...

ژ 1-124

اراک بزرگ تقریباً در مرکز ایران قرار دارد و بعنوان کریدور شمال جنوب کشور پهناور ایران ، ظرفیت بسیار بکری برای گردشگری محسوب می گردد که در سایه صنعت به فراموشی سپرده شده بویژه آنکه...

اراک بزرگ از جمله مناطق نخبه پرور کشور است بگونه ای که سرزمین آفتاب خاستگاه درصد بزرگی از مشاهیر و مفاخرکشور بوده و این امر نشانگر اهمیت فوق العاده اش در فرهیخته پروری است...

ژ 1-122

همان گونه که در پیشگفتار اشاره شده، هدف از گردآوری این کتاب، نگاه دوباره و نسبتا جامعی است به تاریخ و تمدنِ سرزمین خورشید و فرزندان شایسته اش اراک، آشتیان ، تفرش، خمین، خنداب ، دلیجان...

انسان و جمعیت بعنوان نخستین مولفه فرهنگ و عامل توسعه شناخته می شود و شناخت این شاخص ، از هر حیث اعم از تنوع ، تعداد و ترکیب این مولفه ، از الزاماتِ تبیین مقوله فرهنگ است و برای بررسی این شاخص باید گفته شود که...

اراک بزرگ(استان مرکزی) متشکل از شهرستانهای اراک، آشتیان ، تفرش، خمین ،خنداب ،دلیجان،زرندیه ،ساوه ،شازند، فراهان، کمیجان و محلات از موقعیت بسیار ویژه ای در بین استانهای کشور برخوردار است...

اراکِ بزرگ (استان مرکزی) با مساحت۲۹۱۲۱ کیلومتر مربع ، حدود ۸۲/۱ درصد از مساحت کل کشور را به خود اختصاص و تقریباَ در مرکز ایران واقع شده و دارای۱۲شهرستان اراک ، آشتیان، خمین ،خنداب ، دلیجان...

و اما مهمترین تغییر سیاسی کشور پس از ۱۳۵۷ سال به رهبری مردی برخاسته از همین سرزمین(خمین) روی داد و نخستین نشانه های این تغییر از سالهای ۵۵-۵۶ و با درس شریعتی شناسی...

نخستین مجلس در ایران مربوط به دوره اشکانیان است که با نام مهستان و با اعضایی از میان بزرگان و اشراف ایرانی به دو دسته بزرگان و شاهی تقسیم می‌شد و از دلایل دوام ۴۷۰ ساله حکومت اشکانیان...

شهر سلطان آباد یکی از موفق ترین نمونه‌های شهرسازی در دوران قاجار بود که عوامل گوناگونی مانند موقعیت جغرافیایی ، زمین حاصلخیز، آب فراوان، قرار گرفتن در مسیر جاده شمال جنوب کشور ، سابقه تولیدات صنعتی...

۱.آقامحمد فراهانی، وزیر شاه تهماسب اول (صفوی) دوره نخست وزیری۹۱۰ خ ۲. میرزا محمدحسین وفای فراهانی: (درگذشته۱۱۷۶ خ) شاعر و سیاستمدار و وزیر چهار تن از پادشاهان زندیه...

نظرات و پیشنهادات خود را با ما در میان بگذارید.