تاریخ اراک بزرگ

اراک بزرگ(استان مرکزی) متشکل از شهرستانهای اراک، آشتیان ، تفرش، خمین ،خنداب ،دلیجان،زرندیه ،ساوه ،شازند، فراهان، کمیجان و محلات از موقعیت بسیار ویژه ای در بین استانهای کشور برخوردار است و به درستی خاستگاه مستوفیان بافرهنگ ، دبیران خبیر ،کاتبان زبردست ، وزیران باتدبیر ، میرزایان مبرز، زورآوران شیراوژن، ادیبان سخنور ، عارفان واقف، منشیان خوشنویس و طبیبان حاذق(۱) و صنعتگران ماهر بوده و متاسفانه امروزه بدلایل مختلف ، کمتر فرصت خودنمایی و ظهور و بروز این ظرفیت های ارزشمندِ نهفته در دلِ خود را یافته و به همین دلیل ((بنیاد اراک شناسی)) در تلاش برای بازشناسی این هویت ، برآن است تا ضمن آسیب شناسی عدم پیشرفت این سرزمین ، اطلاعات تاریخی اراکِ بزرگ را از راههای مختلف دراختیار مردم این استان فرزانه پرور قرار دهد تا ظرفیت های بی بدیل "حوزه تاریخی/ فرهنگی اراک" شامل مرزهای فعلی استان مرکزی مورد استفاده شهروندان و گردشگران داخلی و خارجی واقع و با تقویت و تمرکز فعالیتهای فرهنگی و شناسائی ظرفیت های اصیل بومی ، موجبات افزایش هرچه بیشتر حس تعلق شهروندان شده که متاسفانه امروزه به سبب ورود فرهنگ مهاجم بیگانه از اصل خویش دور و دورتر می شوند .

میراث فرهنگی ، بخش مهمی از هویتِ سرزمینیِ ماست که در آن معماری ، بناها و آثار ارزشمند ملموس و غیرملموس اعم از آئین های ملی و مذهبی ، دانش‌های بومی ، مهارت‌ها ، آداب و رسوم ، باورها و زبان مورد مراقبت و احترام قرار گرفته و یکی از مهمترین دلایل سفر گردشگران به مناطق مختلف جهان، مشاهده و دیدار از این گونه آثار است و این دارائی ارزشمند فرهنگی ریشه در دانایی و اندیشه تاریخی دوره ی اطلاعات و ارتباطات دارد و برای پاس داشت و نگاهبانی اش ، بایستی مورد شناخت و شناسائی واقع شده تا این آگاهی و شناخت ، موجبات حظ و بهره شهروندان و گردشگران را فراهم آورد امری که شوربختانه تاکنون تحقق نیافته و برماست تا بر این مهم دست یابیم .

سرزمین آفتاب همچنین ، از تاریخ و تمدن ژرف و دیرینی برخوردار است بگونه ای که با اختصاص درصد بزرگی از مفاخر کشور به خود و تقدیم ۱۴ نخست وزیر و دهها وزیر به عرصه مدیریت کشور و همچنین اختصاص کرسی ریاست نخستین مجلس شورای ملی به خود و بسیاری افتخارات دیگر که ذکر آن در نشستهای فرهنگی و دوره های آموزشی اراکشناسی موجبات حیرت ، غرور و شعف و بالندگیِ حظ برانگیزی می شود آن چنان که باید نتوانسته از این ظرفیتها بهره برداری نماید و متاسفانه کمتر کسی است که از این افتخارات مطلع باشد و یا کمتر کسی هست که بداند اراک چهارمین حرم اهل بیت(ع) است بواسطه میزبانی برادرِ بزرگ امام رضا(ع) در مشهد میقان و یا همین شهر فعلی اراک به شعاع ۵۰ کیلومتر، بیش از ۵۰ نقطه گردشگری دارد و ۱۸ % آثار ثبت شده تاریخی را بخود اختصاص داده و اماکن تاریخی دیگری قابلیت ثبت دارند که برخی املاک شخصی در مجموعه بافت تاریخی عمدا و توسط مالکین تخریب و برخی آثار تاریخی دیگر توسط سودجویان مورد دستبرد واقع می شود که خود قصه پرغصه دیگری است که در جای خود قابل بررسی است و آوازه سنگ نگاره های۴۰ هزار ساله تیمره و کوههای اطراف اراک در سایر نقاط دنیا بیش سرزمین ما بلند است! و همگی مورد بی مهری و در شرف نابودی است !! بویژه اینکه روند ثبت ملی آثار تاریخی از سال ۱۳۹۰ روبه کاهش بوده و در سالهای ۹۶ و ۹۷ جمعا ۱۰ مورد ثبت ملی داشتیم حال آنکه ۶۲% آثار ثبتی اراک بزرگ یعنی ۵۳۲ اثر در فاصله زمانی ۸۹-۱۳۸۵ اتفاق افتاده و بمدت ۵۰ سال هیچ اثرثبتی در این سرزمین رخ نداده و گوئی سازمان میراث فرهنگی ای وجود نداشته !! امروزه حدود ۱۰ درصد از گردش مالی دنیا مربوط است به صنعت گردشگری و سهم ایران در این میان تنها یک درصد و سهم استان ما تقریبا هیچ!

از دیگر سو اما از انرژی(نفت و گاز و..) این بلای خانمان سوز که بگذریم مهمترین عامل گردش اقتصادی ایران عبارت است از خدمات با حدود ۱۲ میلیون نفر (۴۹% ) ، کشاورزی با حدود ۵ میلیون نفر( ۱۹% ) و نیز صنعتِ نه چندان سودده!! با پوشش حدود ۸ میلیون نفر (۳۱%) که با این وضعیت و علی رغم اینکه اراک را پایتخت صنعتی کشور می نامیم و البته موجب افزایش سطح نسبی زندگی مردم هم شده ، ولی بهره ی چندانی از این بخش، شامل حال فرهنگ و کاهش آسیبهای اجتماعی نگردیده و برماست تا با تکیه بر هویت فرهنگی خویش و داشتن شهرهائی تاریخی مانند شازند،خمین، دلیجان ، محلات، خنداب،کمیجان، فراهان ، آشتیان، تفرش ، ساوه ، زرندیه و نماینده این حوزه تاریخی/ فرهنگی یعنی کلان شهر اراک که میراث دار اراک بزرگ است ، بهره برداری مناسبی از موقعیت استراتژیکی که در آن قرار داریم بعنوان حلقه اتصال استان های کشور در جذب گردشگر ، این اقتصاد پاک و شاد داشته باشیم ، بویژه آنکه هریک از این شهرها دارای یک پتانسیل و ظرفیت گردشگری منحصر بفردی است و در مقایسه با همدان که تنها بواسطه پتانسیل های مرکز استان موفق به جذب گردشگر شده ، استان ما بدلیل نداشتن استراتژی و عزم جدی نه برای گردشگران ، بلکه برای شهروندان خویش هم غریب و ناشناخته مانده و بزرگترین دلیل آن هم نا آگاهی شهروندان از پیشینه تاریخی و ظرفیتهای فرهنگی اجتماعی خویش است ، حال آنکه با افزایش آگاهی ، سطح میهن دوستی شهروندان تقویت شده و مردم حق دارند بدانند :

توضیحات برای عکس ثبت نشده

- علامه سیدعبدالهادی دلیجانی بوده.
- ادیب الممالک فراهانی همشهری خندابی هاست.
- محمد حسن حاسب کرجی و برخی دیگر از بزرگان شازندی بوده اند.
- محلات علاوه به گل و گیاه ، زادگاه صدرالاشراف و حاجی سیاح محلاتی بوده .
- علاوه بر امام خمینی، شیخ علی نقی کمره ای و صدها شخصیت دیگر هم خمینی بوده اند.
- زادگاه خواجه سعد الدین و سلمان و فرخنده و چمران و دهها شخصیت تاثیر گزار ساوجی و یا حکیم ابوعلی مسکویه اهل زرندیه هم می تواند هدف گردشگری علم و ادب و سیاست و فرزانگی باشد.
- بجز اهالی کمیجان سایر شهرهای استان و کشور هم باید بدانند که فخرالدین عراقی کمیجانی است 
- آشتیان نباید غریب بماند وقتی خاستگاه خاندان بزرگ و دانشمند پرور قریب تا میرزا هدایت‌الله آشتیانی تا دکتر محمد مصدق ، احمد قوام ، احمد متین دفتری ، اسماعیل مرآت و صدهاشخصیت برجسته دیگر محسوب می شود.
- در مورد فراهان که چه بگویم یک ایران است و یک فراهان ،از میرزا عبدالله موسیقی دان تا قائم‌مقام فراهانی صدر اعظم تا ابوالقاسم بهرامی پدر علم میکرب‌شناسی تا عیسی بهنام بنیانگذار رشته باستان‌شناسی تا فتحعلی خوشنویس تا دهها شخصیت برجسته دیگر !
- تفرش اما با داشتن نظامی گنجوی ، شیخ طبرسی، سید محمود حسابی ،ابوالقاسم وعباس سحاب و دهها ادیب و دانشمند و سیاستمدار دیگر می تواند تبدیل گردد به مکان و محفلی برای گردشگران دانش دوست و میهن دوست داخلی و خارجی گردد. مراکز دیدنی و آثار باستانیِ اراکِ بزرگ (اراک، آشتیان ، تفرش، خمین ،خنداب ،دلیجان،زرندیه ،ساوه ،شازند، فراهان، کمیجان و محلات) ظرفیت پر افتخار و بالنده ی دیگری است که بماند برای بعد. همچنین بر این باوریم چنانچه شهروندانِ حوزه تاریخی/فرهنگی اراک(استان مرکزی) آگاهی لازم نسبت به تاریخ و تمدن بالنده ی خویش می داشتند ، نه نماینده ای هوس انتزاع از ایران کوچک(ایراک) را داشت و نه شهروندی از اینکه اراکی نامیده شود ناخرسند بود و نه حتی اندک نارضایتی های اقتصادی ، منجر به ترکتازی رسانه های غربی ، یارای تاثیر در جوانِ میهن دوستِ اصیل و غنی از فرهنگ ایران را داشت و و نه مدعیان فرهنگ و مدنیت و شبه روشنفکران هویت گریز ، با انبانی از کتب ناخوانده!
از شنیدن و خواندن افتخارات اراک بزرگ اعم از دیرینگی سکونت ۴۰ هزار ساله و یا برخاستن ۱۴ نخست وزیر و بیش از ۸۰ وزیر و مفاخر بسیار از این دیار ، اتهام غلو و بزرگنمائی به پژوهشگران میهن دوست روا می داشتند!

خرید محتوا و کمک به اراک شناسی

برای کمک به سایت اراک شناسی و خرید محتوا می توانید از این قسمت درخواست فرماییدبرای کمک به سایت اراک شناسی و خرید محتوا می توانید از این قسمت درخواست فرمایید

در دهمین شماره فصلنامه فرهنگی هنری رازان ، مقاله ارزشمندی از دکتر محمداستعلامی نویسنده و پژوهشگر برجسته کشورمان درباره استادِ همشهری اش زنده نام دهگان ، به رشته تحریر درآمده که منبع ارزشمندی است در اعتبار سنجی آثار تاریخیِ ابراهیم دهگان و بویژه نظریاتی که در این چند سال در مورد "اراکِ بزرگ" طرح شده که باختصار ذکر می شود:

» دهگان از نوادرِ روزگار است و علی اصغر حکمت وزیر معارف کابینه فروغی ، در سفری به شهر اراک به مرتبه دانشِ دهگان توجه یافته و پای صحبت او نشسته و یک دوره "فرهنگِ جغرافیاییِ ایران" را باو هدیه نموده و براین باور است اگر عمر پربار استاد ایرج افشار چند سالی بیشتر دوام می یافت ، شاید همت بی مانند او به سراغ کارهای نیمه کاره دهگان می رفت و آنها را به سامان می آورد.

استعلامی تاکید می کند آشنائی دهگان با ادب و تاریخ ایران ، گسترده تر از آن بود که در ده دوازده جلد کتابش چاپ شده و گاه ، سر از گوشه هائی ناشناخته از تاریخ درمی آورد. محمد استعلامی براساس مکاتبات ایرج افشار و دهگان براین باور است که : دهگان را در پایه پژوهشگرانی می یابیم که استادان نسل اول دانشگاه تهران بوده اند.
او می گوید اراک نام تازه ای است و پیش از آن سلطان آباد یا سلطان آبادِ عراق بوده و عراق]عجم[ هم در این نام گذاری بمعنای قسمتِ مرکزی ایرانِ امروز و جنوب البرز است که در مقابل عراق عرب ،آنرا عراق عجم می گفته اند و تاریخ دومجلدی اراک نشان می دهد که پیرِ دهگان ، خاصه در مجلد اول کتاب ، بیشتر از ((سراسرِ عراق]عجم[)) و نه تنها از ((یک شهر)) سخن می گوید و می خواهد از سرزمینی سخن بگوید که جای شهر ((اراکِ امروز)) در دل آن بوده.

اراک در دوره داستان سخن از گوشه هائی از ولایتِ عراق]عجم[ است که در آن روایاتی از حضور نامدارانِ حماسیِ ایرانِ کهن چون کیخسرو و توس و نوذر برزبان مردم است. اراک در زمان مادها و روزگار اسکندر مقدونی و جانشینان او هم، سخن از عراق بمعنای (( وسیعِ )) آن است .
در فصلی از مجلد اول که عنوان شهرستان کنونی اراک دارد ، سخن از کزاز و سربند و شهرکی بنام کرج- نه شهرستان کنونی کرج- است بلکه روستای کرهرود(کرج رود) از آن برجای مانده و اینها جزو اراک امروز است و اگر حوادثی برآنها گذشته باشد ، در تاریخ اراک می تواند بیاید و همان شهر کرج یا کرهرود، دیری مرکز فرمانروائی حاکم عرب ((احمدبن عبدالعزیز عِجلی)) بوده است.

توضیحات برای عکس ثبت نشده
توضیحات برای عکس ثبت نشده

باز در همین بخش ، دهگان از فتحِ همدان و قم هم سخن می گوید که شهرهائی از ((عراق بزرگ)) است و نه شهر یا شهرستان اراک و این نبردها در جائی واقع می شود که در فرهنگ جغرافیاییِ ایران، تابع شهرستان اراک است.
دکتر استعلامی با اشاره به مرگ هلاکوخان در سال ۶۴۴ خ (۶۶۳ قمری) و جانشینی و بر تخت نشستن اباقاخان در قریه هزاوه ادامه می دهد: واقع بینانه باید گفت که تمام مجلد اول و بیش از نیمی از مجلد دوم ، تاریخ وقایعی است که از روزگار باستان تا آغاز حکومت قاجارها در عراق]عجم[ رخ داده و سخن از شهر یا شهرستان اراک ، بیشتر در هفتاد صفحه آخر مجلد دوم و بازآمیخته با مطالب و روایات دیگر است و در زمان فتحعلیشاه ، یوسف خان گرجی رئیس قشون عراق]عجم[ می شود و با اینکه در جنگ هایی با عثمانی و روسیه هم درگیر بوده ، بفکر ساختن دژ یا پادگانی در مرکزِ عراق]عجم[ می افتد.
در مقاله ی دیگری از سعید رجبی فروتن با نام «ارزش جامعه شناختی مجموعه تاریخ اراک» آمده:
... بایستی اذعان داشت که حاصل تتبعات و پژوهشهای مرحوم ((ابراهیم دهگان)) در نوع خود بی نظیر بشمار می رود و اگر نبود جوشش درونی و عشق سرشار وی به راه دشواری که در آن گام نهاده ، هرگز یارای تدوین و تکمیل چنین میراث و ذخیره ارزشمندی را برای آیندگان نمی داشت و مطالعه ی دقیقِ کتبِ فراوان و تورقِ هزاران برگ اسناد تاریخی و...نشان از روح بلند و اراده راسخ آن رجل علمی دارد.

این مقاله ، تاریخ اراک را مشتمل بر تاریخ ناحیه ی تاریخیِ جبال از کهن ترین ایام تا پایان پادشاهی ناصرالدین شاه به زیور طبع آراست و در ادامه ی مساعیِ محققانه خویش ، بخش دیگری از تاریخ اراک شامل فهرست وقایع شهرستان اراک از سال ۱۲۷۱ تا عصر مولف و ضمیمه ارزشمند تاریخ انجدان را در مجلد سوم منتشر ساخت.
مجلد اول و دوم تاریخ اراک بدلیل گستره زمانی ، به روش کتابخانه ای فراهم آمده و به تصریح نویسنده بالغ بر پانصد کتاب ، منابع نگارش وی بوده و فصل بندی کتاب متاثر از کتب تاریخی معاصرِ خود براساس ظهور و افول سلسله های پادشاهی بوده و اشرافِ دهگان به جغرافیای تاریخی منطقه ، از مزیت های ویژه این اثر است .
در این تک نگاری به روش توصیفی و کمّیِ تحقیقی، کوشیده ، جنبه ها و جلوه هائی از ارزشهای مردم شناسی و جامعه شناختیِ تالیفات ابراهیم دهگان را با تاکید بر دو مجلد اول و دوم ((تاریخ اراک)) باز نمائی کند « در اینجا بخش هائی از نوشته های دهگان بنقل از صاحب تاریخ قم می آید:
... ناحیت تفرش چراگاه دواب کیخسرو بوده و به امر پادشاه بزرگ ، دیهی بنام ترخوران متناسب با چراخور بهاره اسبان بنا کرده اند و همچنین نسبت بنای دیه ملاگرد را به میلادبن گرگین داده و می گوید این سرزمین فرودگاه وی بوده و کیخسرو میلاد را گفت اینجا دیهی بنا نِه ، میلاد اطاعت نمود و آن دیه را بنا و نام خود بر آن نهاد .
از تمام این قصه ها و نظایرشان که در افواه و کتب زیاد دیده و شنیده می شود بخوبی توان تفرس کرد که سرزمین عراق]عجم[ محل عنایت و توجه کیخسرو بوده و پادشاهان قدیم به این سرزمین با دیده اهمیت می نگریسته اند.
کیخسرو در اواخر عمر ، قسمتی از مملکت خود را به رستم واگذار کرد و قم و اصفهان و سرزمین عراق را به گیو بخشید.
در ادامه لازم به یادآوری است که پس از ساخت شهر فعلی اراک(سلطان آباد) ، این شهر بعنوان مرکز حکومت عراق محسوب و حاکم سرزمین عراق در این شهر مستقر گردید و باستناد پلاک های موجود بر سر در خانه های اراک قدیم با نام عراق و این که مادر/ پدر بزرگ ها این شهر را با نام عراق می شناخته و می نامیدند، انطباق این منطقه با سرزمین عراق عجم امری است قطعی و هیچ تردیدی در آن وجود ندارد.
در سفرنامه عراق عجم ناصرالدین شاه هم اشاره می شود که دوازدهم ذی القعده کاروان او به ده ((پری)) اول خاک عراق می رسد و یا در جای دیگری از این سفرنامه آمده که : ساعدالدوله سردار قشونِ عراق عجم نیز در روز پنجشنبه ششم ذیقعده به خدمت شاه می رسد که اینها و بیش از اینها موید این نکته بسیار مهم است که سلطان آباد(اراک) در مرکزِ عراق عجم تاسیس شده و به دیگر زبان میراث دار همان اراک بزرگ است و نیز در ص ۲۳۶ همین کتاب و در تشریح شهر بروجرد چنین می نویسد: ((... خاک جاپلق از یک سمت به عراق و از سمت دیگر به سربند وصل است)) .
در اینجا، این پاراگرافِ ارزشمندِ استاد دهگان بزرگ که رسالت بس سنگینِ تدوین "تاریخ اراک بزرگ" بر دوش نهاد ذکر می شود: ((صفحه عراق عجم یا دامنه جبال، راستی در هر گوشه اش گنجینه ای از اسرار زندگانی گذشتگان نهفته و در هر زاویه اش دفینه ای را به ودیعت نهاده اند ، دامنه صحاری آن پر از تپه ها و حفره های زیرزمینی ، از ادوار پیش از تاریخ و ثخن(ستبر) کوههای آن انباشته با اساطیر باستانی مشتمل برآبادی های کهن و شارستانهای(گسترده تر از شهرستان) داستانی، همه باچشم امید به ما می نگرند و آرزوی کشف اسرار خود را از ما دارند ، اگر ما پسران(فرزندان) نابودی نباشیم باید از ماخذ زندگانی آنان اطلاع یافته و به رموز حیات اجتماعی ایشان پی بریم )) دهگان ادامه می دهد در سرزمین اراک، شهرهای بزرگ و کوچک بوده و طبقاتی از ملل گذشته و اقوام باستانی در آن زندگانی می کردند ،کرج (آستانه فعلی) روزی محل رتق و فتق امور در مطلع جنبش ایرانیان بوده و...
زیرنویس: برگرفته ازکتاب کهن دیار فراهان نوشته مصطفی زمانی نیا

همه فرآیندهائی که در تولید ، توزیع و یا مصرف یک فرآورده خاص به اجرا در می آیند «صنعت» نامیده می‌شود ، سرزمین خورشید را می توان به ۴ دوره ی باستان، قاجاریه ، پهلوی و دوره فعلی تقسیم کرد...

برای درک بهتر موقعیت استراتژیک این سرزمین ، شرکتهای تولیدی پایتخت صنعتی ایران را حتی الامکان بترتیب اهمیت و البته باختصار مورد بررسی قرار می دهیم با این توضیح که اراک بزرگ (استان مرکزی) دارای ۳۷ شهرک...

هنرهای دستی و صنایع اصیل سنتی ، نمایشگر ویژگی خرده فرهنگ های بومی است که با تاریخ هنر و جلوه های فرهنگ ناب ایرانی پیوندی عمیق دارد و میراث فرهنگی/هنری که از گذشته به ما منتقل شده...

ژ 1-125

ارگ حکومتی اراک (برج شیشه) : یکی از بناهای تاریخی شهر اراک است که در سال ۱۱۹۴ خ ساخته شد. ارگ حکومتی در اصل مرکز حکومتی شهر نهادهای حکومتی و محل سکونت حاکم و دیوانیان شهر بود...

ژ 1-124

اراک بزرگ تقریباً در مرکز ایران قرار دارد و بعنوان کریدور شمال جنوب کشور پهناور ایران ، ظرفیت بسیار بکری برای گردشگری محسوب می گردد که در سایه صنعت به فراموشی سپرده شده بویژه آنکه...

اراک بزرگ از جمله مناطق نخبه پرور کشور است بگونه ای که سرزمین آفتاب خاستگاه درصد بزرگی از مشاهیر و مفاخرکشور بوده و این امر نشانگر اهمیت فوق العاده اش در فرهیخته پروری است...

ژ 1-122

همان گونه که در پیشگفتار اشاره شده، هدف از گردآوری این کتاب، نگاه دوباره و نسبتا جامعی است به تاریخ و تمدنِ سرزمین خورشید و فرزندان شایسته اش اراک، آشتیان ، تفرش، خمین، خنداب ، دلیجان...

انسان و جمعیت بعنوان نخستین مولفه فرهنگ و عامل توسعه شناخته می شود و شناخت این شاخص ، از هر حیث اعم از تنوع ، تعداد و ترکیب این مولفه ، از الزاماتِ تبیین مقوله فرهنگ است و برای بررسی این شاخص باید گفته شود که...

اراک بزرگ(استان مرکزی) متشکل از شهرستانهای اراک، آشتیان ، تفرش، خمین ،خنداب ،دلیجان،زرندیه ،ساوه ،شازند، فراهان، کمیجان و محلات از موقعیت بسیار ویژه ای در بین استانهای کشور برخوردار است...

اراکِ بزرگ (استان مرکزی) با مساحت۲۹۱۲۱ کیلومتر مربع ، حدود ۸۲/۱ درصد از مساحت کل کشور را به خود اختصاص و تقریباَ در مرکز ایران واقع شده و دارای۱۲شهرستان اراک ، آشتیان، خمین ،خنداب ، دلیجان...

و اما مهمترین تغییر سیاسی کشور پس از ۱۳۵۷ سال به رهبری مردی برخاسته از همین سرزمین(خمین) روی داد و نخستین نشانه های این تغییر از سالهای ۵۵-۵۶ و با درس شریعتی شناسی...

نخستین مجلس در ایران مربوط به دوره اشکانیان است که با نام مهستان و با اعضایی از میان بزرگان و اشراف ایرانی به دو دسته بزرگان و شاهی تقسیم می‌شد و از دلایل دوام ۴۷۰ ساله حکومت اشکانیان...

شهر سلطان آباد یکی از موفق ترین نمونه‌های شهرسازی در دوران قاجار بود که عوامل گوناگونی مانند موقعیت جغرافیایی ، زمین حاصلخیز، آب فراوان، قرار گرفتن در مسیر جاده شمال جنوب کشور ، سابقه تولیدات صنعتی...

۱.آقامحمد فراهانی، وزیر شاه تهماسب اول (صفوی) دوره نخست وزیری۹۱۰ خ ۲. میرزا محمدحسین وفای فراهانی: (درگذشته۱۱۷۶ خ) شاعر و سیاستمدار و وزیر چهار تن از پادشاهان زندیه...

نظرات و پیشنهادات خود را با ما در میان بگذارید.